Het geheime Deense

 

 

Eindhovens Dagblad, Holland, 19th January 2002

[in English]     [in German]

Kleding inzamelen voor de Derde Wereld. Het lijkt nobel werk. Toch zijn het van oorsprong Deense Humana en het daarmee verbonden Tvind al jaren in opspraak. Het is de vraag of al die miljoenen, verdiend aan afgedankte kleren, echt ten goede komen aan de arme medemens, zoals Humana stelt. Of verdwijnen ze grotendeels in een wereldwijd web van stichtingen, scholen, bedrijven, plantages en postbusfirma's van het Tvind-imperium?

Door Han Gommeren

"Ze geven die kleren weg, h, geloof ik", zegt mevrouw H. Lentink, op enkele passen lopen van de witte Humana kledingbakken aan de Heezerweg in Eindhoven. De Stratumse deponeert er regelmatig oude kleren in. Verbouwereerd kijkt ze op als ze hoort dat Humana de kleding in eigen winkels in Nederland verkoopt en via commercile zusterbedrijven grotendeels naar Oost-Europa en Afrika exporteert. Voor het goede doel, zegt het in Bunnik gevestigde Humana.

Anders dan de eenvoudige boxen doen vermoeden, is tweedehands textiel een miljoenenbusiness. In bijvoorbeeld Eindhoven staan maar liefst veertig Humana-bakken en daarin verdween in 2000 758.000 kilo afgedankte kleding. Een schijntje. In totaal zegt Humana in Nederland elk jaar zo'n tien miljoen kilo  (Nederlandse marktprijs * 0,45 per kilo) op te halen. Humana zamelt in elf Europese landen, maar ook in de VS, kleding in.

Het wereldwijd werkende Humana heeft zijn oorsprong in Denemarken. In 1970  stichtte daar een gezelschap hippies onder leiding van leraar Amdi Petersen in het Deense dorpje Tvind een alternatieve school 'om de wereld te redden'. De Tvind-beweging kreeg snel volgelingen, het aantal scholen groeide navenant. 

Dat kon dankzij de Deense wetgeving met veel subsidiegeld. In 1977 riep  Tvind Development Aid for People to People (DAPP), ofwel Humana in Afrika, in het leven. De Tvind-scholen gingen voor DAPP studenten opleiden tot ontwikkelingswerker. Halverwege de jaren tachtig stortte Tvind zich via Humana in Europa op de lucratieve markt van kledinginzameling. Bedoeld om, zegt Humana, ontwikkelingsprojecten te financieren.

Miljonairseiland

Inmiddels, ruim dertig jaar na het ontstaan van Tvind, bewoont stichter Amdi Petersen een penthouse van 7,9 miljoen euro op een miljonairseiland bij Miami. De charismatische Tvind-baas verdween in 1979 spoorloos, maar journalisten van de Deense krant Jyllands-Posten spoorden vorig najaar zijn verblijfplaats op.

Petersen verdween niet voor niets. De Deense overheid kreeg het vermoeden dat Tvind honderden miljoenen kronen aan subsidies veelal aan andere doeleinden dan onderwijs had gespendeerd. In 1996 werden daarom de subsidies aan de tientallen scholen stopgezet. De subsidies vormen de basis voor de huidige Tvind-rijkdommen. "De subsidies zijn in het Tvind-web verdwenen", zei de toenmalige onderwijsminister Ole Vig Jensen.

Die honderden miljoenen vormen een fractie van de miljarden die volgens voormalig financieel Tvind-topman Henning Bjrnlund omgaan in het imperium van scholen, stichtingen, bedrijven en boomplantages. Hij kocht, zegt hij, alle boomplantages voor Tvind - onder het mom van ontwikkelingswerk. "Bij alle aankopen was het uitgangspunt dat ze winstgevend moesten zijn. Op de plantages vindt geen ontwikkelingswerk plaats, het is pure business", bekende Bjrnlund in 1995.  

Het hart van Tvind vormt de zogeheten lerarengroep, die leiding geeft aan de scholen en bedrijven van Tvind en de ontwikkelingsprojecten van Humana. Wie tot de lerarengroep toetreedt, levert al zijn persoonlijke bezittingen in. Elke leraar stort zijn salaris in een gemeenschappelijke pot in ruil voor kost en inwoning en wat zakgeld. Geld en tijd zijn bij Tvind gemeenschappelijk bezit.

De studenten voor de Tvind-scholen worden door Humana wereldwijd geworven, ook in Nederland. De ontwikkelingsinstructeurs in spe moeten werken om hun studie te bekostigen: colporteren met kaarten, werken in Humana-winkels, kledingsorteercentrales of Tvind-bedrijven. In Groningen adviseerde de Studentenbond studenten vorig jaar een oproep via Humana-posters in de stad ('You are needed in Africa') te negeren.

Zowel de opleiding als het ontwikkelingswerk van Tvind/Humana staat al jarenlang bloot aan kritiek. De Europese Unie stelde in 1987 vast dat op de Tvind-boomplantages die te boek staan als ontwikkelingsproject een verhouding bestond tussen Tvind en de bevolking als die van werkgever tot werknemer. Van een partnerschap was geen sprake. De EU acht bovendien de ontwikkelingswerkers van Humana 'in het algemeen niet gekwalificeerd'. 

Eindhoven

Ex-vrijwilligers beklagen zich in de pers met regelmaat over 'geestelijke terreur' die op hen wordt uitgeoefend. Ook vertellen ze dat ze op de Tvind-scholen wel moeten poetsen, maar nauwelijks educatie krijgen. Dergelijke ervaringen deed ook een nu in Eindhoven woonachtige, twintigjarige Slowaakse op, die uit vrees voor represailles anoniem wil blijven. Ze zou na een Humana-kennismaking in Tvind een opleiding volgen tot ontwikkelingswerker in het Noorse Hornsjo. Naast haar opleiding van zes maanden moest ze werken om de studiekosten - ongeveer 3400 euro - terug te betalen plus duizenden euro's voor verblijf. 

"Van die opleiding kwam helemaal niets terecht", vertelt de Slowaakse. Voor haar ligt een ansichtkaart met daarop een hotel in Hornsjo. "We moesten van 's morgens tot 's avonds werken in dit ski-hotel van Tvind. Als ik door vermoeidheid last kreeg van epilepsieaanvallen, schreeuwde een leraar tegen me dat ik moest werken. Ik was doodsbang. Na verloop van tijd kwam ik met een paar anderen tot de conclusie dat niets werd waargemaakt van wat me was voorgehouden. Humana gebruikt mensen voor eigen gewin en maakt misbruik van jeugdig idealisme."

Dankzij een behulpzame Eindhovenaar die ze via internet leerde kennen, kon ze vluchten.

Humana heeft dwars door Europa stof doen opwaaien. In Frankrijk verbood de rechter Humana na problemen met de fiscus. Zweeds onderzoek wees beginjaren negentig uit dat slechts twee procent van de opbrengsten naar de Derde Wereld vloeiden. In Groot-Brittanni werd Humana in 1998 door de zogeheten Charity Commission opgeheven, omdat charitas-geld in Zimbabwe verdween.

"Alle Deense bestuursleden werden uit het bestuur gezet en vervangen door  Britse. Er werd een nieuwe organisatie opgericht: Traid Ltd", zegt de Engelse journalist Michael Durham die een website over Tvind (www.tvindalert.org.uk) heeft opgezet.

Een van die op straat gezette bestuursleden was Jytte Nielsen. De Deense is nu algemeen directeur van Humana Nederland, vice-voorzitter van Humana  Oostenrijk en speelt een belangrijke rol in de Europese Humana-organisatie. Voorzitter Jesper Wohlert van de stichting Humana Hergebruik, een van de twee stichtingen waaruit Humana Nederland nu nog bestaat bestaat, was directeur van het in 1998 opgeheven Britse Tvind-bedrijf All Europe Satellite Television Ltd. Hierin verdwenen destijds vele tienduizenden ponden van het Britse Humana.

De vraag is dus: hoe zit het met Humana Nederland? Directeur R. van Baaren zegt er zeker van te zijn dat de opbrengsten uit de kledinginzameling in Nederland aan hulp in Afrika worden besteed. "De accountant bevestigt dat het geld aankomt bij onze zusterorganisatie in Afrika, DAPP." Controle op de besteding van het geld vindt niet plaats. Het Nederlandse equivalent van de Britse Charity Commission, het Centraal Bureau Fondsenwerving, heeft bij gebrek aan wettelijke bevoegdheden en geld geen mogelijkheid in Afrika controles uit te voeren bij DAPP/Humana, zegt adjunct-directrice L. van Deth. "Natuurlijk weten we dat in Europa al jarenlang commotie is rond Humana. Maar op papier klopt hier alles."

Commercieel

Humana is niettemin uiterst commercieel ingesteld. Het verkocht, net als al haar Europese zusterorganisaties, miljoenen, zo niet tientallen miljoenen  kilo's kleding via het in Amsterdam gevestigde Tvind-bedrijf Textile  Transformation EC Trading BV. Tot EC Trading in 2000 op de fles ging en bijvoorbeeld het grootste Nederlandse kledingsorteerbedrijf, De Boer Groep in Dordrecht, met een onbetaalde rekening van anderhalf miljoen gulden liet zitten.

Van Humana Nederland verdween een half miljoen gulden (226.890 euro) bij het faillissement; geld dat in elk geval niet ten goede kwam aan de Derde Wereld. Toch doet Humana Nederland nu zaken met de eerste directeur van EC Trading, de Deen Flemming Gustafsson. 

EC Trading failleerde door vier wanbetalers, postbusfirma's op het belastingparadijs Jersey. Die werden, net als EC Trading, geleid door Deens/Scandinavische directeuren, in dit geval vrijwel steeds dezelfde drie. Ook zij worden, zoals de meeste Deense bestuursleden van Humana Nederland, tot de lerarengroep gerekend.

PvdA-Kamerlid P. van Heemst, die in 1996 al vraagtekens zette bij Humana, is kort maar krachtig in zijn reactie. "Ik adviseer gemeenten de samenwerking met Humana te beindigen. Tvind/Humana is een geldmachine onder het mom van hulp aan de Derde Wereld." De gemeente Zaanstad heeft - voor zover bekend als eerste Nederlandse gemeente - besloten de kledingbakken van Humana te weren. Tot woede van Humana, dat spreekt van een 'middeleeuwse heksenjacht'. 

De Eindhovense wethouder van Milieu en Financin, A. Scherf, ziet geen aanleiding zich op de relatie met Humana te bezinnen. Een herhaald verzoek om een gesprek laat hij onbeantwoord. De veertig kledingboxen in Eindhoven blijven wat hem betreft gewoon staan.